SSSR daganndan soňraky ýyllaryň dowamynda Merkezi Aziýada zähmet gatnaşyklary ulgamy ep-esli üýtgeşmelere sezewar boldy. Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda bäş sany täze döwlet sowet döwrüniň kanunçylykda berkidilen durmuş goraglylygy ýörelgelerini we standartlaryny saklap galdyrypdylar. Şondan başga-da, halkara derejesinde ykrar edilmäge çalyşmak bilen, bäş ýurduň hemmesi Halkara Zähmet Guramasynyň (HZG) işçileriň guramaçylyk we köpçülikleýin gepleşikleri geçirmek hukugyny tassyklaýan esasy konwensiýalaryny tassyklamaga howlukdylar. HZG-nyň sekiz sany esasy konwensiýasynyň hemmesi bu bäş ýurduň ählisi tarapyndan tassyklanyldy. Bu konwensiýalar işçileri iş ýerindäki kemsitmelere we mejbury zähmete garşy goramaga, çagalaryň işlemän, okamak hukugyny kepillendirmäge, şeýle hem işçileriň kärdeşler arkalaşyklaryna birleşmek hem-de iş berijiler bilen zähmet we durmuş şertleri barada gepleşikleri geçirmek hukugyny üpjün etmäge gönükdirilendir.
Emma bu hukuklar we kepillikler diňe kagyz ýüzünde ykrar edilenligine galýar: olaryň iş ýüzünde durmuşa geçirilmegi Özbegistanda we Türkmenistanda mümkin däl, Gyrgyzystanda, Gazagystanda we Täjigistanda bolsa diňe bölekleýin mümkindir. Gazagystanyň Žanaozen şäheriniň nebitçileriniň gepleşikler geçirmek hukugyny durmuşa geçirmek synanyşygy — oka tutulmagy we köpçülikleýin repressiýalar bilen rehimsizlik bilen basylyp ýatyryldy. Bu wakalar täze hakykaty döretdi we zähmet gatnaşyklary tejribesine işçilere garşy repressiýalary goşdy. Şu günki günde sebitiň ähli ýurtlary durmuş standartlaryny ýok etmegi dowam etdirýärler, köpçülikleýin hereketleriň islendik görnüşiniň öňüni almak üçin işçilere edýän basyşlaryny ýzygiderli güýçlendirýärler. Bu ýagdaý bütin sebitde durmuş dartgynlylygynyň artmagyna getirýär we güýç ulanmak arkaly çözülýän ýiti gapma-garşylyklaryň töwekgelçiligini ýokarlandyrýar. Merkezi Aziýadaky bu meýiller, öz gezeginde, Gündogar Ýewropanyň goňşy ýurtlaryndaky ýagdaýa hem täsir edip, durmuş standartlarynyň we işçileriň hukuklaryny goramagyň umumy derejesine zeper ýetirýär.
Duşuşyga gatnaşyjylar Merkezi Aziýa ýurtlarynda zähmet hukuklaryny goramak we durmuşa geçirmek boýunça hukuk goraýjy toparlaryň we garaşsyz kärdeşler arkalaşyklarynyň hereketlerini utgaşdyrmagy ösdürmegi zerur hasaplaýarlar. Biz 3–4-nji noýabrda Bişkekde geçen duşuşygymyza şeýle utgaşdyrmanyň başlangyç nokady hökmünde garaýarys we zähmet hukuklaryny bilelikde goramaga hem-de olaryň hemme ýerde giňeldilmegine ýetmäge taýýardygymyzy yglan edýäris.
Biz milli we halkara kärdeşler arkalaşyklary birleşiklerini, hökümete degişli bolmadyk guramalary, bilermenler jemgyýetini we raýat işjeňlerini Merkezi Aziýada zähmet hukuklaryny we adam hukuklaryny goramak boýunça hereketleri we başlangyçlary özara goldamak üçin giň koalisiýa döretmäge çagyrýarys. Biz öz işjeňligi üçin yzarlamalara sezewar edilen raýat we kärdeşler arkalaşyklarynyň işjeňleriniň boşadylmagyna we doly reabilitasiýa edilmegine; garaşsyz kärdeşler arkalaşyklarynyň we hukuk goraýjy toparlaryň bökdençsiz işlemeginiň üpjün edilmegine; şeýle hem kanunçylykdan we hukuk ulanyş tejribesinden «durmuş agzalalygyny tutaşdyrmak» baradaky kadalaryň we esasy azatlyklary çäklendirýän hem-de HZG-nyň konwensiýalaryna garşy gelýän beýleki düzgünleriň aýrylmagyna çalyşarys.
Biz Merkezi Aziýada zähmet hukuklary boýunça Halkara kärdeşler arkalaşyklarynyň monitoring missiýasynyň döredilýändigini yglan edýäris. Onuň wezipesi — birleşmek, kemsitmelere we ekspluatasiýa garşy goranmak hukuklarynyň bozulmagy baradaky maglumatlary ýygnamak we umumylaşdyrmak, umumy meýilleri seljermek hem-de sebitde durmuş-ykdysady ösüşe, parahatçylyga we durnuklylyga ýetmek maksady bilen hukuk ýagdaýyny gowulandyrmak boýunça teklipleri taýýarlamak bolar.