Ҳуқуқсизлик фермерликнинг кучли, иқтисодий фаол ҳаракатга айланиш жараёнига тўсиқ бўлиб келмоқда. Мамлакат иқтисодиёти таянчига айланиши мумкин бўлган соҳа ҳокимлар “кайфияти”га қарам. Бунинг оқибатларидан яна бири – тайинли эгаси бўлмаган ерлар ўлик тупроқларга айланяпти. Сирдарёда бўлаётган ишлар – ҳолатга иллюстрация. Журналист Шокир Шарипов Ховос туманида бўлиб, ерлари зўрлик билан тортиб олинаётган фермерлар фарёдини тинглади.
Кўп йиллик тажрибага эга фермерларнинг ерларидан асоссиз маҳрум этилиши, қарздорлик ботқоғига ботирилиши ва уларнинг муаммоларига мутасадди ташкилотларнинг бефарқлиги қишлоқ хўжалиги соҳасида жиддий муаммоларни келтириб чиқармоқда.
“Мен 1969 йилда еттинчи синфни битириб, комсомол йўлланмаси билан Сирдарё вилоятининг 27-совхозига келганман. Ёшлар бригадасини очиб, тракторларда пахта териб, 1973 йили Шароф Рашидовдан орден олганман. Қишлоқ хўжалик институтини қизил диплом билан битирганман. Уч чаноқли пахта бўйича диплом ҳимоя қилдим. 3700 гектар ерда ишладим”, – дейди 50 йилдан ошиқ тажрибага эга деҳқон-фермер Гулсара Умарова.
1969 йилдан бери Сирдарё вилоятида меҳнат қилган, шахсан Шароф Рашидовнинг қўлидан орден олган фермер аёл ўз тажрибаси ҳақида гапирар экан, ерларининг бирин-кетин олиб қўйилганини куюниб тилга олади. У атиги олти кун шифохонада ётгани учун бир еридан, беш кун фарзанди иситмалагани учун эса яна бир еридан жудо бўлганини таъкидлайди. Унинг айтишича, на ҳокимият вакиллари, на фермерлар кенгаши ўн йил давомида бирор марта ҳам уларнинг ҳолидан хабар олиб, қарздорлик сабаблари билан қизиқмаган.
“13 гектар ерга пахта, 22 гектар ерга ғалла экдим. Ғалла “плани”ни ҳам, пахтаникини ҳам бажардим. Кластер билан шартнома қилиб, фючерс шартномасини бажардим. Лекин ҳокимият даъво аризаси киритди судга, “сен ноқонуний тўрт гектар пиёз эккансан”, деб. Лекин мен тўрт гектарда бошқа экин экишим мумкин, шунга ишчиларим учун 2 гектар пиёз экилган эди. Пиёзни олиб, ўрнига яна ғўза экиб, “план”ни бажардик. Давлат олдидаги қарздорлик менда катта эмас. 70 миллион солиқларнинг ҳаммасини нол қилиб, техника чиқарганман лизингга. Лекин қарзимни тўласам ҳам, барибир еримнинг ижара шартномасини бекор қилишди”, – дейди фермер Мамадали Мамараҳимов.
Фермерлар ўзларининг кластерлар билан тенг кўрилмаётганидан, уларга берилаётган субсидиялар ҳеч бўлмаганда вақтинча фермерларга ҳам тақдим этилмаётганидан шикоят қилади.
“Ёқилғи-мойлаш материаллари, химикатлар қиммат сотилади бизга. Имтиёзли кредитлар ҳам вақтида берилмайди. Банкларда очиб қўйилади, лекин уни вақтида олиб фойдалана олмаймиз. Жорий йилда 10 гектар ғаллани ёнимдан харажат қилиб экиб қўйганман. Менга имтиёзли кредит чиқаришмади, ҳаммасини ёнимдан қилганман”, – дейди Мамараҳимов.
Фермерлар маҳаллий ҳокимиятлар уларнинг ерларини тортиб олиш учун турли баҳоналарни рўкач қилаётганини, бундай босимлар тизимли тус олганини айтишди.
“Беш гектар боғим бор. Олхўри, олма, гилос, ҳамма кўчатлардан бор. Ўзимнинг қулоғим эшитмайди, иккинчи гуруҳ ногирониман. Началник милиса ёрдамчиси зўрлаб олиб келди хонасига судраб, касалман деганимга қарамади, “қаёққа борсанг, боравер, фарқи йўқ, судга борасанми, прокурорга борасанми, барибир оламиз, бизга шундай приказ бўлган”, деди. Ишлаётган одамларнинг ишини йўқ қилишяпти, ҳамма ишсиз бўляпти. Президентимиз “битта ишчи яратсанг, пул бераман”, деяпти. Етти, саккиз йил кўчатларни пақирлаб сув қуйиб парваришладим. Сув йўқ чунки. Солярка солиб мотор билан сув тортаман. Президентимиз қарор чиқарди “битта дарахтни кессанг, мана шунча жарима” деб. Бу ерда 400 та дарахтни йўқ қилишмоқчи. Мен ҳам тадбиркорман-ку, давлатга пул тўлайман, ерни ишлатаман”, – дейди фермер Ғулом Қурбонов.
Ҳудуддаги ерларнинг мелиоратив ҳолати ачинарли даражада. 80 йилларда ўзлаштирилган чўл ерларининг унумдор қатлами (гумус) сидириб ташлангани сабабли аксарият майдонлар “ўлик ер”га айланиб қолган. Бундай ернинг табиий равишда қайта тикланиши учун 70-100 йил вақт керак бўлади.
“80-йилларда ўзлаштирилган бу ерлар. Ўшанда ернинг юзаси суриб ташланган. “Ўлик” ерлар юзага чиқиб қолган. Бухоро, Хоразмнинг ерлари ҳам шўр, лекин у ерларнинг гумуси турибди, бу ерларнинг эса гумусини чуқурга тиқишди. Гумусни қайтариш тез бўладиган нарса эмас. Ернинг шароитига қараб районлаштириб қўймаяпти. Ғалла-пахта фақат – алмаштириб экиш йўқ. Йилдан йилга ҳосилдорлик тушиб кетяпти”, – дейди агроном Абдурашид Жониқулов.
Агроном мутахассиснинг айтишича, соҳада илмий ёндашув мутлақо йўқ: алмашлаб экиш жорий қилинмаган, ернинг ҳолати ҳисобга олинмайди. “Ер бежиз “она ер” дейилмайди, у аёл кабидир, соғлом ер яхши “фарзанд” беради”, – дейди у.
Шу куни ҳокимлик биноси олдида кунимизни ўтказдик, кириб чиқаётган фермерлар нигоҳларини кузатдик – ҳаммалари ғуссада. Ҳокимликнинг ахборот хизматига масъуллар нимадир айтгилари келди, аммо айтарли гап бўлмади чоғи тийилишди. Шунақа гаплар – Сирдарёда ёмон ишлар бўляпти.
Шокир Шарипов
